Sıkıntıya Dayanıksızlık:
Nedir; Ne yapılabilir?
Bir sınav öncesi kaygı duymak, bir tartışma sırasında öfke hissetmek ya da sevdiğiniz birini kaybettiğinizde derin bir üzüntü yaşamak... Tüm bunlar hayatın doğal bir parçasıdır ve hepimiz bu duyguları hayatın içerisinde farklı birçok durumda deneyimleriz. Elbette ki olumsuz duyguların deneyimlenmesi kimseye hoş gelmez ancak bazı kişiler bu duygulara dayanmakta diğer insanlardan daha çok zorlanabilir; hatta hayatını bu duygulardan kaçınmaya adayabilir. Bu duruma psikolojide "sıkıntıya dayanıksızlık" (distress intolerance) denir.
Sıkıntıya Dayanıksızlık Nedir?
Sıkıntıya dayanıksızlık, olumsuz duygusal durumları tolere etme kapasitesinin düşük algılanması ve bu durumlardan hemen kurtulmak için duruma uygun olmayan tepkiler verme eğilimidir. Bu, "dayanıksız olmak" demek değildir; kişinin olumsuz duygulara karşı dayanıksız olduğuna ve bu duygularla baş edemeyeceğine inanmasıdır. Örneğin;
• Zor ama gerekli bir konuşmayı sürekli ertelemek
• Stresli durumlardan kaçınmak için işleri son dakikaya bırakmak
• Olumsuz duyguları bastırmak için aşırı yemek, alışveriş yapmak, sosyal medyada fazla vakit geçirmek
Bu kaçınmalara başvurmak kısa vadede rahatlama getrir ancak uzun vadede sorunların sürmesine ve büyümesine neden olur.
Neden Önemli?
Sıkıntıya dayanıksızlık birçok psikolojik problemin altında yatan ortak bir faktördür. Anksiyete (Kaygı) bozuklukları, depresyon, madde kullanımı ve yeme bozuklukları gibi birçok problemle yakından ilişkilidir. Psikolojik problemlerin ortaya çıkmasına ve sürmesine neden olan bir özelliktir. Aynı zamanda, sıkıntıya dayanma düzeyi düşük olan kişilerin hayatının merkezinde olumsuz duygulardan kaçınma davranışları yer aldığı için hayat kalitesi de ciddi şekilde düşer.
Ne yapılabilir?
Sıkıntıya dayanma kapasitesi sabit ve değişmez bir yapıda değildir. Aksine belirli düşünceler ve davranışlar üzerinde çalışarak geliştirilebilir. Bunun için yapılabilecek bazı yardımcı önerileri aşağıda bulabilirsiniz:
1. Duyguları tanıyın ve adlandırın: "Bu kaygı" ya da "bu üzüntü" diyerek duygunuza isim verin. Bu, duygularınızı tanımanıza ve onlarla aranıza mesafe koymanıza yardımcı olur.
2. Bir süre için rahatsız hissetmeye izin verin: Rahatsız hissettiren duygulardan hemen kaçmanız gerekmez. Bazen sadece duyguyu hissetmek ve geçmesine izin vermek yeterlidir.
3. Kurtulmaya çalışmayın: Olumsuz duygudan kurtulmaya çalışmak yerine yaptığınız iş ne ise ona geri döndüğünüzde, onu kovmanıza gerek olmadan duygunun kendi kendine aaldığını göreceksiniz.
4. "Dayanabilirim" kanıtlarını toplayın: Daha önce zor duygularla başa çıktığınız zamanları hatırlayın. Geçmişte baş edebildiğiniz anları fark etmek, gelecekte de baş edebileceğinizi görebilmenize ve kendinize ilişkin “dayanıksızım” düşüncelerinizin bir gerçek değil, yalnızca bir düşünce olduğunu fark etmenize yardımcı olacaktır.
5. Profesyonel destek alın: Olumsuz duygularla baş etmekte zorlandığınızı ve hayatınızı okul/iş/aile/ilişkiler gibi alanlarda sizi önemli derecede etkilediğini düşünüyorsanız, bir uzmandan yardım alabilirsiniz. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) sıkıntıya dayanıksızlık ile çalışan etkili bir psikoterapi yöntemidir.
Özetle:
Rahatsız edici duygular hayatın kaçınılmaz bir parçasıdır. Onlardan kaçmak yerine, sıkıntı verici duygulara dayanma kapasitesini geliştirmek, karşılaşılan birçok problemde bireyi daha güçlü kılar ve problemlerle baş etme kapasitesini arttırır.
Yazan: Klinik Psikolog İclal Eskioğlu Aydın